Илимий ачылыштар

Автор: Шаакеева Гүлбарчын Туратбековна
аспирант И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университети Бишкек ш., Кыргызстан Бұл электронды пошта мекен-жайы спам-боттардан қорғалған. Көру үшін сіздің браузеріңізде JavaScript қосулы тұруы тиіс.
Автор: Шакирова Клара Капановна
экономика илимдеринин доктору, профессордун м.а. Ж. Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университети Бишкек ш.

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ТОКОЙ ЧАРБАСЫНЫН ТУРУКТУУ ӨНҮГҮҮСҮНҮН ЭКОНОМИКАЛЫК ИНСТРУМЕНТТЕРИ ЖАНА УЮШТУРУУЧУЛУК НЕГИЗДЕРИ

Негизги сөздөр: токой чарбасы, туруктуу өнүгүү, экономикалык инструменттер, экосистемалык кызматтар, токой деградациясы, Кыргызстан, каржылоо, институттар, жашыл экономика, токойду калыбына келтирүү.

Аннотация. Макалада Кыргыз Республикасынын токой чарбасынын туруктуу өнүгүүсү үчүн экономикалык инструменттер жана уюштуруучулук негиздер каралат. Токой экосистемалары болжол менен 1,35 миллион гектарды, же өлкөнүн аймагынын 5,3% түзөт жана суу балансын жөнгө салуу, топурактын эрозиясын алдын алуу, биологиялык ар түрдүүлүктү сактоо жана жергиликтүү калкка турмуштук киреше алуу сыяктуу маанилүү экологиялык, экономикалык жана социалдык функцияларды аткарат. Токойлордун абалынын анализи көрсөткөндөй, токойлордун 70% деградацияга учураган, анын ичинен 30% катуу деградацияланган жана 40% орточо деградацияланган. Деградациянын негизги себептери мыйзамсыз кыркылыш (35%), ашыкча мал чарбалоо (25%), өрттөр (15%) жана климаттын өзгөрүшү (25%). Изилдөө экономикалык инструменттердин чектелген колдонулушун аныктады: мамлекеттик бюджет токой чарбасын каржылоонун 80% камсыз кылат, жеке инвестициялар 15% түзөт, эл аралык жардам 5% түзөт. Экосистемалык кызматтар үчүн төлөмдөрдү киргизүү, токой продукциясын сертификаттоо жана стимулдаштыруучу салык саясаты каржылоо көлөмүн 20– 25% га көбөйтүп, деградацияга учураган токойлордун аянтын 5–7%га кыскарта алат. Жыйынтыктар туруктуу токой башкаруу эффективдүү болушу үчүн экономикалык стимулдар, институционалдык механизмдер жана коомдук катышуу интеграциясын талап кылаарын көрсөтөт. Комплексдүү ыкманы колдонуу экосистемалык кызматтарды 15–20%га сактоого, жергиликтүү кирешени 10–12%га көбөйтүүгө жана токой чарбасынын узак мөөнөттүү туруктуулугун камсыздоого мүмкүнчүлүк берет.